Tagi

, , , , , , ,

Zgodnie z zapowiedzią, w skrócie przedstawię koncepcje psychologiczne mające swój udział w procesie wyboru zawodu. Osoby zainteresowane poszerzeniem swojej wiedzy zapraszam do wglądu w podawaną literaturę.Koncepcje psychologiczne zajmujące się procesem wyboru zawodu, możemy podzielić na trzy grupy: Strukturalne, Rozwojowe i Psychoanalityczne. W tym poście skupimy się na Koncepcjach Strukturalnych, a konkretnie:

– Koncepcji pomiaru zainteresowań zawodowych F. Kudera,

– Inwentarzu zainteresowań Stronga,

– Kwestionariuszu zainteresowań zawodowych i indywidualnych zdolności D. Campbella,

– Rodzajach preferencji zawodowych J. Hollanda,

– Koncepcji dwuwymiarowej mapy zawodowej D. Predigera,

– Koncepcji T. Tracey’a

 Koncepcja pomiaru zainteresowań zawodowych F. Kudera

W latach trzydziestych F. Kuder skonstruował Kwestionariusz Preferencji Zawodowych, którego zadaniem było zmierzenie preferencji różnych aktywności w skalach takich jak: naukowa, rachunkowa, artystyczna, literacka, społeczna i perswazyjna. W późniejszym okresie poszerzył kwestionariusz o skalę mechaniczną i biurową. Kolejne modyfikacje narzędzia wniosły elementy służące do pomiaru preferencji pięciu typów aktywności, takich jak: towarzyskie, praktyczne, teoretyczne, ugodowe i dominujące, co uzupełnił w późniejszym czasie o skalę aktywności na świeżym powietrzu. Po zastosowaniu narzędzia powstawał profil zainteresowań zawodowych, a po dokonaniu kolejnych modyfikacji narzędzia, również preferencji osobistych.

Przegląd Zainteresowań Zawodowych był kolejnym narzędziem, którego założeniem podstawowym było: (…) porównywanie wzorca zainteresowań badanego z wzorcem charakterystycznym dla każdej grupy zawodów. Pozwalało to na lepsze zróżnicowanie profilu zainteresowań wielu różnych grup zawodowych niż porównywanie wyników testu do ogólnej grupy odniesienia (Zytowski, 1992).

„Uzyskując w badaniach różne rodzaje wyników, osoba badana może odnieść najwyżej oceniane zainteresowania o charakterze zawodowym do zawodów, które powinna wziąć pod uwagę podczas planowania kariery zawodowej. Skalę Kudera tworzą typy zawodowe, takie jak: realistyczny, artystyczny, konwencjonalny, badawczy, społeczny i przedsiębiorczy. Istotną role w tej koncepcji przypisuje się pojęciu własnej skuteczności, stanowiącej ważny czynnik wyboru ścieżki kariery zawodowej. Poziom poczucia własnej skuteczności ma istotny udział w regulowaniu działań w zakresie podejmowania jak i utrzymywania wyborów ścieżki zawodowej. Własna skuteczność odniesiona została do pewności siebie i satysfakcji z niej. Kolejne założenie mówiło o tym, że coraz silniejszą role odgrywają indywidualne różnice w wykonywanym zawodzie, a co za tym idzie, istotnym wydaje się nie tyle dopasowanie jednostki do zawodu, co dopasowanie do innej jednostki wykonującej określony zawód. W wyniku prowadzonego badania, pomiaru dokonywano na podstawie porównania odpowiedzi badanego z odpowiedziami udzielonymi przez jednostki stanowiące kryterium porównawcze. Opis kariery jednostki kryterialnej obejmuje zawody aktualne i realizowane w przeszłości, wymagania edukacyjne do danego stanowiska, system wartości wyznawanych w pracy, motywację osiągnięć oraz źródła satysfakcji z życia i pracy” (Bajcar, Borkowska, Czerw, Gąsiorowska, Nosal, 2006, s. 20).

 Inwentarz zainteresowań Stronga

Arkusz Zainteresowań Zawodowych powstał na bazie założenia mówiącego, że ludzie, którzy wykonują takie same bądź podobne zawody mają również wspólne zainteresowania, które jednocześnie odróżniają je od osób wykonujących odmienne zawody. W wyniku badań zostało dowiedzione, ze osoby wykonujące podobne zawody wykazują podobieństwo zainteresowań nie tylko w obszarze związanym z pracą zawodową, ale także z innymi aspektami życia pozazawodowego, takimi jak sposoby spędzania wolnego czasu czy formami kontaktów z ludźmi. Jedna z modyfikacji narzędzia składała się z sześciu kierunków zainteresowań (realistyczne, badawcze, artystyczne, społeczne, przedsiębiorcze, konwencjonalne), oraz cztery skale stylu osobowego (pracy, uczenia się, przewodzenia i podejmowania ryzyka). Obecnie funkcjonuje po raz kolejny zmodyfikowana wersja narzędzia, poszerzona w skali stylu osobowego o styl zorientowania na zespół.

 Kwestionariusz Zainteresowań Zawodowych I Indywidualnych Zdolności D. Campbella

Inwentarz Zainteresowań Stronga – Campbella stanowił rewizję Inwentarza Zainteresowań Stronga. Posiada siedem skal orientacji zawodowych (wpływanie na innych, pomaganie, twórczość, analizowanie, produkowanie, poszukiwanie przygód, przekonanie o własnej efektywności), które oparte zostały na typologii modalnych preferencji personalnych wg Hollanda. Pozostałe skale jakie tworzą kwestionariusz noszą nazwy: zainteresowania podstawowe, zdolności zawodowe i specjalne.

 Rodzaje preferencji zawodowych J. Hollanda

J. Holland swoja teorię oparł na ogólnie przyjmowanych prawidłowościach rozwoju zawodowego. Dotyka ona obszarów takich jak preferencje zawodowe oraz interakcja człowiek a środowisko stwarzające możliwości wyboru drogi kariery zawodowej.

Preferencje zawodowe to cechy charakterystyczne przyswajania, gromadzenia oraz rozumienia informacji o zawodach, jak i drogach realizacji karier zawodowych. Wyróżnia się typy preferencji, takie jak: realistyczny, badawczy, artystyczny, społeczny, przedsiębiorczy i konwencjonalny. Typy środowisk zawodowych stanowią zaś pewnego rodzaju formę organizacji, w ramach której dominują określone osobowości, style zachowania, rozwiązywania problemów, oferowania możliwości rozwoju. Nazwy ich są tożsame z nazwami typów preferencji zawodowych. W procesie planowania rozwoju zawodowego, ludzie poszukują środowisk, które pozwolą na najwyższy poziom wykorzystania możliwości i preferencji, jak również realizacji przyjętych wartości i ról społecznych.

Kolejna teza mówi, że wiedzę na temat stopnia zgodności między preferencjami zawodowymi jednostki i możliwościami jakie daje środowisko można z powodzeniem wykorzystać jako podstawę przewidywania zachowania danej osoby w sferze wyborów zawodowych, czy dróg edukacji. Duża koncentracja uwagi skupia się na aspektach relacji jakie mogą zachodzić między preferencjami osoby a ofertą jaką umożliwia środowisko, czyli: spójność wewnętrzna, zróżnicowanie, tożsamość, spójność zewnętrzna, podobieństwa i przeciwieństwa.

Kwestionariusz J. Hollanda oparty jest też na kilku ważnych założeniach dotyczących wyboru zawodu, traktowanego jako formy ekspresji osobowości.

1. „Wybór zawodu nie jest reakcją oderwaną od struktury osobowości. Wybór tego rodzaju jest aktem zgeneralizowanej ekspresji, manifestującej osobowość badanej osoby, jej zainteresowania, zdolności, motywacje, system wartości i wiedzę. (…)

2. Istnieją stereotypy społeczne warunkujące rozumienie, interpretowanie i wartościowanie nazw zawodów. Stereotypy te są relatywnie stałe w dłuższym czasie i względnie niezależne od płci oraz doświadczenia zawodowego. Wzorce związane z tymi stereotypami są asymilowane i kształtowane w procesie socjalizacji. Innymi słowy w umyśle kształtuje się wiedza explicite i implicite dotycząca zawodów, ich istoty i wartości społecznej.

3. Interakcja między osobowością i środowiskiem społecznym prowadzi do wytworzenia się ograniczonej liczby preferowanych przez jednostkę stylów radzenia sobie z problemami zawodowymi i naciskami środowiska. Ogólnie biorąc teoria J. Hollanda opiera się na głównym założeniu, że preferencje zawodowe stanowią formę charakterystycznego dla danej jednostki stylu adaptacji do środowiska społeczno-zawodowego” (Bajcar, Borkowska, Czerw, Gąsiorowska, Nosal, 2006, s. 38).

Koncepcja dwuwymiarowej mapy zawodowej D. Predigera

W swojej tezie D. Prediger oparł się na teorii Hollanda, odnoszącej się do typów osobowości i im adekwatnych środowisk zawodowych. Stworzył narzędzie o nazwie Mapa Świata Zawodów, które stanowiło przestrzeń ograniczoną do kręgu z wpisanymi dwoma wymiarami związanymi z zadaniami zawodowymi. Tak skonstruowane narzędzie pozwala na odniesienie zainteresowań do zbioru zawodów pogrupowanych w kategorie. Obszary które tworzą mapę to: Administracja i sprzedaż, Przedsiębiorczość i biznes, Technika, Nauka i technologia, Sztuka, Usługi społeczne.

 Koncepcja T. Tracey’a

Podejście T. Tracey’a stanowi kolejną propozycję ukazującą złożoność przestrzeni zainteresowań zawodowych. Swoją tezę oparł na wymienionych wcześniej teoriach jakimi były: teoria modalnych preferencji personalnych (Holland), oraz czterech sfer aktywności człowieka (Prediger). T. Tracey dokonał identyfikacji osiemnastu obszarów zainteresowań zawodowych i stworzył Sferyczny Model Zainteresowań i Przekonań o Kompetencjach. Przyjęta koncepcja opiera się na założeniu, że zainteresowania szczegółowe, bez względu na to, czy są o wysokim czy niskim prestiżu, bezpośrednio wynikają z zainteresowań podstawowych. Ponadto warto zauważyć, że każde zainteresowanie szczegółowe stanowi wypadkową dwóch zainteresowań podstawowych. Przykładem może być zainteresowania naturą i mechaniczne, które w rezultacie tworzą zainteresowania konstruowaniem/ reperowaniem (mając niski status), bądź zainteresowanie naukami ścisłymi (mając wysoki status).

Graficzny obraz zagadnienia przedstawiają poniższe tabele.

Rys. 1. Graficzna prezentacja Obszarów Podstawowych Zainteresowań (źródło: Bajcar, Borkowska, Czerw, Gąsiorowska, Nosal, 2006, s. 54)

           111

Rys. 2. Sferyczna Struktura Obszarów Zainteresowań o Wysokim Prestiżu (źródło: Bajcar, Borkowska, Czerw, Gąsiorowska, Nosal, 2006, s. 55)

222

Rys. 3. Sferyczna struktura Obszarów Zainteresowań o Niskim Prestiżu (źródło: Bajcar, Borkowska, Czerw, Gąsiorowska, Nosal, 2006, s. 55).

333

Jak widać, poszukiwano różnych teorii, które pozwoliłyby poznać motywy działania człowieka poszukującego swojej indywidualnej drogi zawodowej. Każda z nich ma swoją rację bytu i może znaleźć swoje uzasadnienie  w procesie dorastania do wyboru określonej profesji.

W następnym artykule zajmę się teoriami Rozwojowymi.

Zapraszam do śledzenia Bloga.

Arleta I.

Advertisements